Yargıtay Kararları Işığında Hatır Taşıması Uygulaması

Trafik kazalarından kaynaklanan tazminat davalarında sıklıkla tartışılan konulardan biri “hatır taşıması” uygulamasıdır. Özellikle arkadaş, akraba veya yakınlık ilişkisi nedeniyle ücretsiz şekilde araçta taşınan kişilerin uğradığı zarar bakımından hatır taşıması savunması gündeme gelebilmektedir.

Hatır taşıması; bir kişinin ücretsiz olarak sosyal veya insani nedenlerle araçta taşınmasıdır. Yargıtay uygulamasında hatır taşımasının kabul edilmesi hâlinde %20 oranında tazminat indirimi uygulanmaktadır. Ancak her ücretsiz yolculuk hatır taşıması sayılmaz. Özellikle iş ilişkisi, ortak menfaat veya ailevi yükümlülük kapsamında yapılan taşımalar bakımından somut olayın şartlarına göre hatır taşıması indirimi uygulanmayabilecektir.

Ancak her ücretsiz yolculuk hatır taşıması olarak kabul edilmez. Yargıtay uygulamasında taşımanın amacı, taraflar arasındaki ilişki, yolculuğun niteliği ve ekonomik menfaat bulunup bulunmadığı birlikte değerlendirilmektedir. Bu nedenle hatır taşıması değerlendirmesi her somut olay bakımından ayrı yapılmaktadır.

Hatır taşıması özellikle:

• destekten yoksun kalma tazminatı,

• sürekli maluliyet zararları,

• bedensel zararlar,

• sigorta uyuşmazlıkları

bakımından büyük önem taşımaktadır.

Hatır Taşıması Nedir?

Hatır taşıması; bir kişinin herhangi bir ücret veya ekonomik karşılık alınmaksızın, tamamen dostluk, yakınlık, akrabalık veya sosyal ilişki nedeniyle araçta taşınmasıdır. Bu taşıma türünde temel unsur, taşımanın ticari veya ekonomik bir amaç taşımamasıdır. Başka bir ifadeyle sürücü, taşıdığı kişiden herhangi bir menfaat elde etmeden tamamen sosyal veya insani nedenlerle taşıma gerçekleştirmektedir.

Hatır taşımasının yasal dayanağı, 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu'nun 87. maddesidir:

Yaralanan veya ölen kişi, hatır için karşılıksız taşınmakta ise veya motorlu araç, yaralanan veya ölen kişiye hatır için karşılıksız verilmiş bulunuyorsa, işletenin veya araç işleticisinin bağlı olduğu teşebbüs sahibinin sorumluluğu ve motorlu aracın maliki ile işleteni arasındaki ilişkide araca gelen zararlardan dolayı sorumluluk, genel hükümlere tabidir.

İlgili kanun maddesi ile genel hükümlere yani Türk Borçlar Kanunu'na atıf yapılmıştır. Bu nedenle TBK'nın 51. maddesi dikkate alınmalıdır. 6098 sayılı TBK'nın 51. maddesinde ise;

Hâkim, tazminatın kapsamını ve ödenme biçimini, durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak belirler.

hükmü düzenlenmiştir. İlgili hüküm doğrultusunda Yargıtay, hatır için taşınmanın bir hakkaniyet indirimi gerektirdiğine ve bu nedenle tazminattan indirim yapılması gerektiğine hükmetmektedir.

Uygulamada en sık:

• arkadaşın araca alınması,

• akrabanın ücretsiz taşınması,

• komşunun bırakılması,

• sosyal ziyaret amaçlı yolculuklar

bakımından hatır taşıması tartışması ortaya çıkmaktadır.

Her Ücretsiz Yolculuk Hatır Taşıması Sayılır mı?

Hayır. Ücretsiz taşıma bulunması tek başına hatır taşıması kabulü için yeterli değildir.

Örneğin:

• iş ilişkisi kapsamında yapılan yolculuklar,

• ticari menfaat içeren taşımalar,

• ortak iş amacı taşıyan seyahatler,

• işveren tarafından organize edilen ulaşım

çoğu durumda hatır taşıması kapsamında değerlendirilmez.

Bu nedenle mahkemeler yalnızca ücret ödenip ödenmediğine değil, taşımanın gerçek amacına da bakmaktadır.

Hatır Taşımasının Tazminata Etkisi

Hatır taşımasının kabul edilmesi hâlinde mahkeme tarafından hakkaniyet indirimi uygulanabilmektedir. Bunun gerekçesi; sürücünün tamamen insani veya sosyal nedenlerle ücretsiz taşıma yapmış olmasıdır.

Ancak bu durum:

• Davanın tamamen reddedileceği,

• Zarar görenin hiçbir hak talep edemeyeceği,

• İşletenin ve sigorta şirketinin tüm sorumluluktan kurtulacağı

anlamına gelmez.

Uygulamada çoğu zaman belirli oranlarda tazminat indirimi gündeme gelmektedir.

Destekten Yoksun Kalma Tazminatında Hatır Taşıması

Hatır taşıması uygulaması yalnızca yaralanmalı trafik kazalarında değil, ölümlü trafik kazalarında da önem taşımaktadır.

Özellikle:

• arkadaşın aracına binilmesi,

• akraba ziyareti amacıyla yolculuk yapılması,

• sosyal amaçlı ücretsiz taşıma

durumlarında davalı taraflar destekten yoksun kalma tazminatında hatır taşıması indirimi talep edebilmektedir.

Bu durumda mahkeme;

• taşımanın amacı,

• tarafların ilişkisi,

• yolculuğun niteliği,

• ekonomik menfaat bulunup bulunmadığı

gibi unsurları birlikte değerlendirmektedir.

Sigorta Şirketleri Hatır Taşıması Savunmasına Dayanabilir mi?

Uygulamada sıklıkla hatır taşıması savunmasına başvurulmaktadır. Özellikle yüksek tazminat taleplerinde, ücretsiz taşıma bulunduğu ileri sürülerek indirim yapılması talep edilmektedir.

Ancak yalnızca:

“Yolculuk ücretsizdi.”

iddiası tek başına yeterli değildir.

Mahkemenin olayın tüm özelliklerini incelemesi gerekir. Bu nedenle her dosyada otomatik olarak hatır taşıması indirimi uygulanmamaktadır.

Yargıtay’ın Hatır Taşımasına Yaklaşımı

Yargıtay Uygulamasında Hatır Taşıması İndirimi Oranı Nedir?

Her ne kadar kanunda açıkça bir indirim oranı düzenlenmemiş olsa da; Yargıtay'ın yerleşik içtihaları doğrultusunda hatır taşıması indirimi %20 olarak uygulanmaktadır. Yargıtay bu oranın üzerindeki veya altındaki indirim oranlarını bozma nedeni olarak kabul etmektedir.

Yargıtay 17. Hukuk Dairesinin 24.09.2019 gün 2016/20252 E. 2019/8455 K. sayılı ilamında;

Dairemiz uygulamasına göre BK 43. maddesi uyarınca yapılan hatır taşıması indirimi %20 olmalıdır. Mahkemece %25 oranında indirim yapılması isabetli değildir.

Yargıray 17. Hukuk Dairesi 2015/17160 E., 2016/2949 K. sayılı ve 09.03.2016 tarihli ilamında da aynı hususu vurgulamıştır:

"olayda, mahkemece, davacının araçta hatır için taşındığı kabul edilmekle birlikte bilirkişi tarafından hesaplanan tazminattan %25 oranında hatır taşıması indirimi yapılmış ise de takdir edilen indirim oranı somut olaya uygun olmadığı gibi yüksek oranda indirim yapılmasının gerekçesi de izah edilmemiştir. Bu itibarla somut olayın özelliğine ve Dairemizin yerleşik uygulamasına göre %20 oranında hatır taşıması indirimi yapılması gerekirken yazılı şekilde hüküm kurulması doğru görülmemiştir."

Hatır Taşıması Hangi Durumlarda Uygulanmayabilir?

Bazı hâllerde ücretsiz taşıma bulunsa bile hatır taşıması kabul edilmeyebilir.

Örneğin:

• İş amacıyla yapılan yolculuklar,

• Ticari faaliyet kapsamında gerçekleştirilen taşımalar,

• Tarafların benzin masrafları gibi giderlere beraber katlandıkları taşımalar,

• Ortak ekonomik menfaat içeren seyahatler,

• İşveren tarafından sağlanan personel taşımaları,

• Akrabalık ilişkisi bulunan kişiler arasındaki taşımalar

çoğu zaman hatır taşıması kapsamında değerlendirilmemektedir.

Yargıtay 4. Hukuk Dairesi 2022/15261 E., 2024/12470 K. sayılı ve 09.12.2024 tarihli ilamında;

"Somut olayda; davacı, davalıya sigortalı aracın maliki dava dışı ..., dava dışı sürücü ... ve diğer kişilerin arkadaş oldukları, Siirt merkezde ikamet edip, Eruh ilçesinde memur olarak görev yaptıkları, kazanın ikamet yerinden iş yerine birlikte gittikleri sırada meydana geldiği, ancak dosya kapsamındaki bilgi ve belgelerden taşımanın dönüşümlü yapılıp yapılmadığı, davacının aracın benzin masrafına katılıp katılmadığı konusunda kanaat edinilemediği, taraflar arasındaki taşımanın dönüşümlü olması veyahut davacının benzin masrafına katılması halinde her iki tarafın da taşımada menfaatinin bulunması sebebiyle hatır taşımasından bahsedilemeyeceğinin açık olduğu görülmüştür."

hükmü ile memur olarak görev yapan ve dönüşümlü olarak birbirlerinin arabasıyla işe giden yahut benzin masrafına beraber katlanan davacılar için hatır taşıması indirimi uygulanamayacağına hükmetmiştir.

Yargıtay 4. Hukuk Dairesi 2021/2105 E., 2021/7652 K. sayılı ve 27.10.2021 tarihli ilamında;

"Somut olayda; davacıların desteği, davalıya sigortalı araçta yolcu konumundadır. Soruşturma aşamasındaki ifadelerden davacıların desteği ile dava dışı araç sürücüsünün arkadaş oldukları ve dava dışı araç sürücüsüne ait kamyonetle sürücünün oğlu ve davacıların desteği ... ile birlikte dava dışı sürücü ... kasabasında kapı pencere demir takacağı için demirler de kamyonetin arkasına yüklenerek ...'e seyir halindeyken kazanın meydana geldiği anlaşılmaktadır. Dosya içeriğinden, davacıların desteğinin kazanın meydana geldiği yolculuğa dava dışı arkadaşına kapı pencere takmasında yardım amacıyla ve işinde yardımcı olmak için çıktığı, taşıma işinin ...'nin menfaatine olduğu ve olayda hatır taşımasının olmadığının kabulü gerekir. Aksi husus da ispat edilmiş değildir. Bu durumda, mahkemece karar verilirken somut olayda hatır taşıması bulunduğu kabul edilerek tazminattan %20 oranında hatır taşıması indirimi yapılması ve hatalı gerekçe ile karar verilmesi doğru görülmemiştir."

şeklindeki kararı ile arkadaşının işine yardım için giden bir yolcunun zarar görmesi halinde bu taşımanın işleten menfaatine olması nedeniyle bir hatır taşıması indirimi uygulanamayacağına hükmetmiştir.

Yargıtay 4. Hukuk Dairesi 2021/6180 E., 2021/8147 K. sayılı ve 03.11.2021 tarihli ilamında ise;

"Tüm beyanlardan sürücü ile davacının akraba olduğu anlaşıldığına göre, taşımada davacının da yararı bulunduğunun kabulü gerekmekle birlikte, ailevi ya da ahlaki bir sorumluluğun ifası için taşımanın yapılıp yapılmadığı da göz önünde bulundurulmalıdır. Açıklanan sebeplerle; davacı ve araç işletenin nüfus kayıt örnekleri temin edilip davacının araç işleteni ile olan akrabalık derecesinin saptanması; akrabalık derecesi de gözetilerek taşımanın ailevi ya da ahlaki sorumluluğun ifası dışında bir nedenle yapılıp yapılmadığının değerlendirilmesi; yapılacak bu tespitlere göre tazminattan hatır taşıması nedeniyle indirim yapılıp yapılmayacağının gerekçelendirilmesi gerekirken, eksik araştırma ile karar verilmesi doğru olmamıştır. Kararın bu nedenle bozulması gerekir."

hükmü ile akrabalık derecesine göre taşımanın ailevi ya da ahlaki bir sorumluluğun ifası sebebiyle yapılıyor olması halinde hatır taşıması indiriminin akrabalık derecesine göre uygulanmayabileceğini belirtmiştir.

Yargıtay 4. Hukuk Dairesi 2014/13543 E., 2016/11343 K. sayılı ve 08.12.2026 tarihli ilamında;

"Somut olayda; davalıya sigortalı araç sürücüsü .... ceza dosyasındaki beyanlarında, davacıların desteğinin yeğeni olduğunu ve akraba taziyesinden dönerken kazanın gerçekleştiğini belirtmiştir. Sürücü ile ölen yeğeni arasındaki bu taşımada hatır taşıması bulunmamasına rağmen aksi düşünce ile yazılı şekilde hüküm kurulması doğru görülmemiştir."

Bu nedenlerle tarafların akraba ise akrabalık derecesi, arkadaşlar ise taşımanın amacı ve yolcunun karşılıksız bir menfaati bulunup bulunmadığı, taşımanın amacı gibi unsurlar her dosya özelinde ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Karşı Araçta Seyahat Eden Yolcu İçin Hatır Taşıması İndirimi Uygulanabilir Mi?

Hayır. Hatır taşıması indirimi, kanun ile yalnızca işletene ve sürücüye bahşedilmiş bir imkandır. Bu nedenle karşı araçta seyahat eden yolcunun hatır için taşınıyor olması, diğer araç işleteni, sürücüsü ve sigortacısı lehine bir indirim imkanı oluşturmamaktadır.

Nitekim Yargıtay 17. Hukuk Dairesi 2016/15352 E., 2019/6859 K. sayılı ilamında;

"Hatır taşıması bir kimseyi ücretsiz olarak ve bir karşılık almadan ve bir yararı bulunmadan taşıma halidir. Yani hatır için taşımada taşımanın karşılıksız olması veya alınan karşılığın önemsiz olması gerekir. Taşıma, işletenin veya sürücünün değil taşınanın yararına olmalıdır.

Hatır taşımaları bir menfaat karşılığı olmadığından, bu gibi taşımalarda TBK.nın 51. maddesi uyarınca tazminattan uygun bir indirim yapılması, gerek öğretide gerekse Yargıtay İçtihatlarında benimsenmiş ve yerleşmiş bulunmaktadır. Hatır taşıması indirimi, bizzat hatır için taşınan kişinin ölmesi veya yaralanmasına ilişkin zararlar hakkında uygulanır. Kanun koyucu, indirim imkânını sadece hatır için taşıyan işleten ve sürücüye bahşetmiştir. İki taraflı kazalarda diğer aracın işleteni, tehlike esasına göre zarardan sorumlu olup, hatır ilişkisine yaslanarak mahkemeden tazminattan indirime gidilmesini talep edemez." şeklindeki hükmü ile karşı araç sürücüsünün, hatır için taşınan kişi yönünden bir indirim talebinde bulunamayacağına hükmetmiştir.

Birden çok aracın karıştığı kazada, mağdurun yolcu olarak bulunduğu araç sürücüsü, işleteni ve sürücüsü için hatır taşıması indirimi uygulanması gerekirken diğer araç için bu indirim uygulanmamalıdır.

Yargıtay 17. Hukuk Dairesi 2014/21650 E., 2017/4324 K. sayılı ve 20.04.2017 tarihli ilamında ise;

"Somut olayda; davacıların murisi, dava dışı ... sürücüsü olduğu, davalı ...ye ZMMS ile sigortalı otomobil ile seyahat ederken kaza meydana gelmiş olup, davalı tarafça hatır taşıması olduğu iddiasında bulunmuştur. Davalı ...yönünen hatır taşıması indirimi yapılması uygun ise de; karşı araç ZMMS'si olan davalı ...'nin de hatır taşıması indiriminden yararlandırılarak karar verilmesi doğru görülmemiştir." hükmü ile hatır taşımasının yalnızca tek araç için uygulanabileceğine hükmetmiştir.

Yargıtay 4. Hukuk Dairesi 2023/3798 E., 2025/853 K. sayılı ve 16.01.2025 tarihli ilamında;

"Davalı vekili, davacının sigortalı araçta hatır için taşındığı savunmasında bulunarak, bu sebeple tazminattan indirim yapılmasını talep etmiş; Uyuşmazlık Hakem Heyeti tarafından, davalı yararına % 20 hatır taşıması indirimi yapılarak karar verildiği anlaşılmış ise de; karşı araçta yolcu olan davacı yönünden hatır taşıması indiriminin uygulanamayacağı gözetilerek, davalı yararına hatır taşıması indirimi yapılmaması gerekir iken yazılı şekilde karar verilmesi doğru görülmemiştir." hükmü ile Yerleşik içtihadını vurgulamıştır.

Arkadaşı İle Gezmek İçin Araca Binen Kişi İçin Hatır Taşıması İndirimi Uygulanır Mı?

Evet. Sırf "gezmek" amacıyla arkadaşının aracına binen kişi, karşılıksız menfaat kriterlerine uymakta ve bu nedenle hatır taşıması indirimi Yargıtay tarafından uygulanmaktadır.

Yargıtay 4. Hukuk Dairesi 2021/17946 E., 2022/14299 K. sayılı ve 09.11.2022 tarihli ilamında;

"Dosya kapsamından davacı ile araç sürücüsünün arkadaş olduğu, olay günü gezmeye gittikleri ve sonrasında ortak arkadaşlarını eve bıraktıkları sırada kazanın olduğu dosya içerisinde bulunan ifade tutanaklarından anlaşılmaktadır. Bu durumda, İtiraz Hakem Heyetince, olayda hatır taşıması olduğu kabul edilerek Dairemiz uygulamasına göre tazminattan %20 oranında hatır taşıması indirimi yapılarak sonucuna göre bir karar verilmesi gerekirken yazılı şekilde karar verilmesi doğru olmayıp bozmayı gerektirmiştir."

hükmü ile sırf "gezmek" amacıyla arkadaşının aracında bulunan mağdur için hatır taşıması indirimi uygulanması gerektiğine hükmetmiştir.

Hatır Taşıması Bir Def'i Midir?

Evet. Hatır taşıması bir def'i niteliğinde olup; taraflarca ileri sürülmelidir. Aksi halde mahkeme tarafından dikkate alınmayacaktır. Benzer bir indirim nedeni olan müterafik kusur hali kanunun emredici hükmü niteliğinde olduğundan mahkemece re'sen dikkate alınırken hatır taşıması re'sen dikkate alınmayacaktır.

Yargıtay 4. Hukuk Dairesi 2022/15479 E., 2024/12067 K. sayılı ve 03.12.2024 tarihli ilamında;

"İtiraz Hakem Heyetince hesaplanan tazminatttan %20 oranında hatır taşıması indirimi yapılmış ise de, hatır taşıması savunmasının itiraz değil def'i olduğu ve alacağın talep edilebilirliğini engelleyici işlev gören def'ilerin ancak belirli sürelerde ileri sürülebileceği; alacağı ortadan kaldıran ve her aşamada ileri sürülebilen itirazlardan olmadığı dikkate alınmak suretiyle; davalı tarafça savunmada süresinde ileri sürülmediğinden hatır taşıması indirimi yapılmaması gerekir iken hatır taşıması indirimi yapılması isabetli değildir.Kararın bu nedenle bozulması gerekmiştir."

hükmü ile hatır taşımasının def'i niteliğinde olduğuna ve taraflarca yargılamanın her aşamasında ileri sürülebilen itirazlardan olmadığına hükmetmiştir.

Hatır Taşıması Savunmasına Karşı Hukuki Değerlendirme Neden Önemlidir?

Trafik kazası tazminat davalarında hatır taşıması savunması çoğu zaman teknik ve detaylı hukuki inceleme gerektirmektedir. Özellikle:

• taşımanın amacı,

• yolculuğun niteliği,

• tarafların ilişkisi,

• dosyadaki deliller,

• sigorta poliçesi kapsamı

birlikte değerlendirilmelidir.

Bu nedenle özellikle ağır bedensel zarar veya ölümle sonuçlanan trafik kazalarında profesyonel hukuki destek büyük önem taşımaktadır.

SONUÇ

Hatır taşıması uygulaması trafik kazası tazminat hukukunda her somut olay bakımından ayrı değerlendirilmesi gereken teknik bir kurumdur. Yargıtay uygulamasında ücretsiz taşımanın varlığı tek başına yeterli görülmemekte; taşımanın amacı, taraflar arasındaki ilişki, ekonomik menfaat bulunup bulunmadığı ve yolculuğun niteliği birlikte değerlendirilmektedir. Özellikle destekten yoksun kalma ve bedensel zarar davalarında hatır taşıması savunmasının doğru değerlendirilmesi tazminat miktarı bakımından doğrudan etkili olabilmektedir.

Sık Sorulan Sorular

Hatır taşıması nedeniyle dava tamamen reddedilir mi?

Hayır. Hatır taşımasının varlığı tazminatta %20 oranında indirim yapılması sonucunu doğurur. Her olay özelinde hatır taşımasının bulunup bulunmadığı somut delillere göre değerlendirilir.

Arkadaşımı ücretsiz taşıyordum, bu otomatik olarak hatır taşıması mıdır?

Hayır. Ücretsiz taşıma tek başına yeterli değildir. Yolculuğun amacı ve taraflar arasındaki ilişki, masraflara katılıp katılmama durumu da incelenir.

Sigorta şirketi hatır taşıması nedeniyle ödeme yapmaktan kaçınabilir mi?

Hayır. Hatır taşıması ödeme yapmama nedeni değil tazminattan indirim nedenidir. Sigorta şirketi yahut işleten veya araç sürücüsü bu savunmayı ileri sürebilir. Ancak bunun mahkeme tarafından somut olay çerçevesinde değerlendirilmesi gerekir.

Akraba taşımak her zaman hatır taşıması sayılır mı?

Hayır. Genellikle akrabalık derecesi de önemli olmakla birlikte özellikle yakın akrabaların birbirini taşıması hatır taşıması olarak kabul edilmemektedir.

Destekten yoksun kalma tazminatında hatır taşıması uygulanabilir mi?

Evet. Ölümlü trafik kazalarında da hatır taşıması indirimi tartışması gündeme gelebilmektedir.