TAKASIN KESİNLİĞİ İLKESİ: TÜRK, ALMAN VE AVRUPA BİRLİĞİ HUKUKU BAKIMINDAN MUKAYESELİ BİR İNCELEME - Takasın Kesinliği İlkesi Nedir? Alman Hukuku, SPK 79 ve PBLK-

Sermaye Piyasası Kanunu'nun 79. Maddesi, TEFAS İşlemleri, PBLK Statüsü ve Yatırım Fonlarının Tasfiyesi

Av. Muhammed Emin İnci Angora Hukuk & Danışmanlık - Yayın Tarihi:03.11.2026

I. Giriş

Sermaye piyasalarının güvenilir biçimde işleyebilmesi, gerçekleştirilen işlemlerin belirli bir aşamadan sonra hukuki belirlilik kazanmasına ve tarafların bu işlemlerin sonuçlarına güvenebilmesine bağlıdır. Sermaye piyasasında bir işlemin yalnızca gerçekleştirilmiş olması değil, hangi andan itibaren geri alınamayacağının belirlenmesi de büyük önem taşımaktadır.

Bu ihtiyacın sonucu olarak gelişen takasın kesinliği ilkesi (Settlement Finality), sermaye piyasası işlemlerinin belirli koşullar altında geri alınmasını veya iptal edilmesini önleyen, piyasa güvenliğini ve işlem sürekliliğini korumayı amaçlayan temel finans hukuku kurumlarından biridir.

Türk hukukunda takasın kesinliği ilkesi, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nun 79. maddesinde düzenlenmiştir. Avrupa Birliği hukukunda 98/26/EC sayılı Takas Kesinliği Direktifi ile güvence altına alınan bu ilke, Alman hukukunda ise başta Kreditwesengesetz (KWG) ve Insolvenzordnung (InsO) olmak üzere çeşitli düzenlemelerle somutlaştırılmıştır.

Türkiye'de 2026 yılı Eylül ayında bazı yatırım fonlarının tasfiyesine karar verilmesiyle birlikte, bu ilkenin kapsamı yeniden tartışma konusu olmuştur.

Özellikle Türkiye Elektronik Fon Alım Satım Platformu (TEFAS) üzerinden satış talimatı vermiş ve katılma payları Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) nezdinde Pay Blokajı Alt Hesabı (PBLK) statüsünde bulunan yatırımcıların hukuki durumu, takasın kesinliği ilkesinin hangi aşamada koruma sağladığı sorusunu gündeme getirmiştir.

Bu çalışmada, takasın kesinliği ilkesinin Türk, Alman ve Avrupa Birliği hukukundaki karşılığı incelenecek; satış talimatının verilmesi, payların bloke edilmesi, talimatın geri alınamaz hâle gelmesi ve takasın tamamlanması arasındaki hukuki farklılıklar değerlendirilecektir. Takasın Kesinliği İlkesi Nedir? Alman Hukuku, SPK 79 ve PBLK

II. Takasın Kesinliği İlkesinin Hukuki Niteliği - Takasın Kesinliği İlkesi Nedir? Alman Hukuku, SPK 79 ve PBLK

Takasın kesinliği ilkesi, genel borçlar hukukundaki karşılıklı alacakların takas edilmesinden farklıdır.

Borçlar hukukunda takas, karşılıklı ve takasa elverişli alacakların belirli şartlarla sona ermesini ifade ederken, sermaye piyasasında takasın kesinliği, finansal işlem ve transfer talimatlarının hukuki geçerliliğinin korunmasını ve belirli aşamalardan sonra geri alınamamasını amaçlamaktadır.

Bu nedenle settlement finality kavramı, yalnızca iki borcun birbirinden mahsup edilmesi anlamında kullanılmaz.

İlkenin temel amaçları şu şekilde sıralanabilir:

1. Sermaye piyasası işlemlerinin hukuki güvenliğini sağlamak.

2. Piyasa katılımcılarının işlemlerin sonuçlarına duyduğu güveni korumak.

3. Bir katılımcının temerrüdünün diğer katılımcıları etkilemesini sınırlandırmak.

4. İflas ve tasfiye hâllerinde sistemik riskin yayılmasını önlemek.

5. Takas ve mutabakat sistemlerinin kesintisiz işlemesini güvence altına almak.

Ancak bu amaçların gerçekleştirilebilmesi için üç ayrı hukuki aşamanın birbirinden ayrılması gerekir.

Birinci aşama, talimatın sisteme kabulüdür. İşlem talimatı ilgili finansal sistem tarafından alınır ve sistem kurallarına uygunluğu değerlendirilir.

İkinci aşama, talimatın geri alınamaz hâle gelmesidir. Belirlenen hukuki veya operasyonel koşullar gerçekleştiğinde talimat artık olağan usullerle tek taraflı olarak geri alınamaz.

Üçüncü aşama ise takas ve mutabakatın tamamlanmasıdır. İşleme konu sermaye piyasası araçları ile nakit yükümlülüklerinin ilgili hesaplar arasında sonuçlandırılması bu aşamada gerçekleşir.

Bu üç aşamanın her işlem bakımından aynı anda gerçekleşmesi zorunlu değildir.

Dolayısıyla takasın kesinliği ilkesine ilişkin temel hukuki sorun, işlemin hangi anda tamamlandığından önce, hangi aşamada hukuken korunmaya değer bir kesinlik kazandığının belirlenmesidir.

III. Türk Hukukunda Takasın Kesinliği: 6362 Sayılı Kanun'un 79. Maddesi

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nun 79. maddesinin birinci fıkrası, sermaye piyasası araçlarına ilişkin takas talimat ve işlemleri ile ödeme işlemlerinin, merkezi takas kuruluşu üyelerinin faaliyetlerinin durdurulması veya tasfiye sürecine girilmesi durumunda dahi geri alınamayacağını ve iptal edilemeyeceğini hükme bağlamaktadır.

Kanun koyucunun burada yalnızca tamamlanmış takas işlemlerini değil, takas talimatlarını da açıkça düzenleme kapsamına alması dikkat çekicidir.

Bu husus, hükmün lafzi ve amaçsal yorumunda önem taşımaktadır.

Zira kanun koyucunun yalnızca sonuçlandırılmış işlemlere koruma sağlamayı amaçlaması hâlinde, ayrıca takas talimatlarından söz etmesinin hukuki anlamı tartışmalı hâle gelecektir.

Bununla birlikte, bu değerlendirmeden her satış veya alım emrinin sisteme iletildiği anda mutlak biçimde geri alınamaz hâle geleceği sonucu çıkarılmamalıdır.

SPK m. 79 kapsamında korunabilecek bir takas talimatının varlığı ile henüz ilgili sistemin işleyiş kuralları kapsamında kesinlik kazanmamış müşteri emrinin varlığı birbirinden ayrılmalıdır.

Bu noktada esas alınması gereken ölçüt, işlemin yalnızca yatırımcı tarafından talep edilip edilmediği değil, ilgili sistemin düzenlemeleri uyarınca hangi hukuki ve operasyonel aşamaya ulaştığıdır.

Dolayısıyla SPK m. 79'un uygulanmasında takas talimatının sisteme girişi, eşleşmesi, iptal edilebilirliği, netleştirilmesi ve sonuçlandırılması ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

IV. Avrupa Birliği Hukukunda Takasın Kesinliği İlkesi

Avrupa Birliği hukukunda takasın kesinliği ilkesinin temel kaynağı, 98/26/EC sayılı Settlement Finality Directive düzenlemesidir.

Direktif, ödeme sistemleri ile menkul kıymet mutabakat sistemlerinde transfer emirlerinin ve netleştirme işlemlerinin hukuki geçerliliğini güvence altına almayı amaçlamaktadır.

A. Direktif'in 3. Maddesi: Transfer Emirlerinin Korunması

Direktif'in 3. maddesi, düzenlemenin kapsamına giren sistemlerde iflas prosedürünün açılmasından önce sisteme dâhil edilmiş transfer emirlerinin ve netleştirme işlemlerinin, belirlenen koşullarla üçüncü kişilere karşı da bağlayıcı olduğunu düzenlemektedir. Bu yaklaşımın temelinde, finansal işlemlerin hukuki sonuçlarının sonradan ortaya çıkan iflas işlemleri sebebiyle belirsiz hâle gelmesinin önlenmesi bulunmaktadır.

Bir başka ifadeyle, finansal sistemin kuralları çerçevesinde belirli aşamaya ulaşmış işlemlerin, sonradan ortaya çıkan iflas nedeniyle geçersiz hâle getirilmesi sınırlandırılmaktadır.

B. Direktif'in 5. Maddesi: Geri Alınamazlık Anı

Direktif'in 5. maddesi uyarınca transfer emirleri, ilgili sistemin kuralları tarafından belirlenen andan itibaren sistem katılımcıları veya üçüncü kişiler tarafından geri alınamaz.

Bu düzenleme son derece önemlidir. Çünkü Avrupa Birliği hukukunda transfer emrinin geri alınamaz hâle gelmesi, her durumda nakit ve menkul kıymet transferlerinin fiilen tamamlanmasına bağlanmamıştır.

Esas alınan husus, ilgili sistem tarafından belirlenen geri alınamazlık anıdır (moment of irrevocability).

C. 909/2014 Sayılı AB Tüzüğü'nün 39. Maddesi

Avrupa Birliği'nin merkezi saklama kuruluşlarına ilişkin 909/2014 sayılı Tüzüğü'nün 39. maddesi de takasın kesinliğini düzenlemektedir. Bu madde kapsamında merkezi saklama kuruluşlarının işlettiği menkul kıymet mutabakat sistemlerinde transfer emirlerinin sisteme giriş ve geri alınamazlık anlarının belirlenmesi ve takasın kesinliğine ilişkin kuralların açıklanması öngörülmektedir. Bu düzenlemeler birlikte değerlendirildiğinde, Avrupa Birliği hukukunda takasın kesinliğinin yalnızca fiilî ödeme anına indirgenmediği görülmektedir.

Bununla birlikte, söz konusu koruma her türlü yatırım emrine değil, Direktif'in kapsamına giren belirlenmiş sistemlerdeki transfer emirlerine ilişkindir. Bu nedenle Avrupa Birliği düzenlemelerinin TEFAS işlemlerine doğrudan uygulanabileceği değil, Türk hukukundaki takasın kesinliği kurumunun yorumlanmasında karşılaştırmalı hukuk kaynağı oluşturabileceği kabul edilmelidir.

V. Alman Hukukunda Takasın Kesinliği ve Uygulaması

Alman hukukunda takasın kesinliği, tek bir kanun maddesiyle sınırlı olmayıp finansal sistemlerin işleyişini ve iflas hukukunu birlikte ilgilendiren düzenlemelerle korunmaktadır.

A. Kreditwesengesetz (KWG) § 1/16 ve § 24b

Alman Bankacılık Kanunu (Kreditwesengesetz – KWG) § 1/16, finansal takas ve mutabakat sistemlerinin belirlenmesine ilişkin hukuki çerçeveyi düzenlemektedir. KWG § 24b ise bu sistemlerin bildirilmesi, katılımcılarının belirlenmesi ve sistem kurallarının incelenmesi gibi konuları kapsamaktadır.

Özellikle birlikte çalışabilir sistemler bakımından, transfer emirlerinin sisteme giriş ve geri alınamazlık anlarına ilişkin kuralların birbiriyle uyumlu olması önem taşımaktadır. Buradaki temel yaklaşım, takasın kesinliği konusundaki belirsizliğin, sistem kurallarında önceden belirlenmiş ölçütlerle giderilmesidir.

B. Alman İflas Kanunu (InsO) § 96/2

Alman İflas Kanunu'nun 96. maddesinin ikinci fıkrası, kapsamına giren ödeme ve menkul kıymet transfer sistemlerinde yapılan netleştirmelere özel koruma tanımaktadır. Bu hüküm uyarınca, kanunda öngörülen koşulların bulunması ve netleştirmenin ilgili süre içerisinde gerçekleştirilmesi hâlinde, genel iflas hukukundaki bazı takas yasakları finansal sistemdeki işlemlerin korunmasına engel oluşturmamaktadır.

InsO § 116 ise ödeme ve menkul kıymet transfer emirlerinin, genel olarak iş görme sözleşmelerinin iflas nedeniyle sona ermesine ilişkin kurallar karşısındaki özel durumunu düzenlemektedir. Bu hükümler, finansal sistemlerde verilmiş geçerli talimatların, bir katılımcının iflasından kaynaklanan belirsizliklere karşı korunması amacını ortaya koymaktadır. Ancak Alman hukukundaki koruma da sınırsız değildir. İlgili sistemin niteliği, emrin sisteme kabul edildiği an, geri alınamazlık kuralları ve netleştirmenin zamanı ayrıca incelenmelidir.

C. Almanya'daki Fiilî Uygulama: TARGET2-Securities

Avrupa finans piyasalarında kullanılan TARGET2-Securities (T2S) sistemi, takasın kesinliğinin nasıl uygulandığını gösteren önemli örneklerden biridir. Deutsche Bundesbank tarafından yayımlanan T2S değerlendirme raporunda, sistemde eşleştirmeye tabi transfer emirleri için sisteme giriş ve geri alınamazlık anları ayrı ayrı açıklanmıştır. Rapora göre, ilgili transfer emirleri T2S kurallarına uygun kabul edildikleri aşamada sisteme girmiş sayılmakta; T2S üzerinde “matched” (eşleşmiş) statüsü kazandıklarında ise geri alınamaz hâle gelmektedir.Burada dikkat edilmesi gereken husus, geri alınamazlık anının mutlaka nakit transferinin fiilen tamamlandığı anla özdeş olmamasıdır.

Dolayısıyla Alman hukukuyla bağlantılı Avrupa mutabakat altyapılarında, işlemin eşleşmesi hukuki korumanın doğması bakımından belirleyici olabilmektedir. Ancak bu uygulama T2S sistemine özgüdür. TEFAS'ta bir satış talimatının eşleşmiş olması, T2S'deki hukuki sonuçların otomatik olarak doğduğu anlamına gelmemektedir.

D. Alman Sermaye Yatırımları Kanunu (KAGB) § 98: Fon Paylarının İadesi ve Blokajı

PBLK uygulaması açısından daha doğrudan karşılaştırma yapılabilecek düzenleme, Alman Sermaye Yatırımları Kanunu'nun (Kapitalanlagegesetzbuch – KAGB) 98. maddesidir.

KAGB § 98/1a uyarınca, fonun yatırım koşullarında öngörülmesi hâlinde, katılma paylarının iadesi için belirli bir ihbar süresine uyularak geri alınamaz nitelikte bir iade beyanında bulunulması şart koşulabilmektedir.

Aynı hüküm, iade beyanına konu payların fiilen iade edilinceye kadar saklama kuruluşu tarafından bloke edilmesini de düzenlemektedir.

Burada iki önemli sonuç ortaya çıkmaktadır.

Birincisi, Alman hukukunda fon katılma paylarının bloke edilmesi ile payların fiilen iade edilmesi birbirinden ayrı aşamalar olarak düzenlenmiştir.

İkincisi, belirli koşullarla geri alınamaz bir iade beyanının varlığı, ödeme işleminin aynı anda tamamlanmasını zorunlu kılmamaktadır.

Bu yönüyle düzenleme, Türkiye'deki TEFAS satış talimatı ve PBLK statüsüyle işlevsel benzerlik taşımaktadır.

Bununla birlikte KAGB § 98/2, olağanüstü durumlarda yatırımcıların menfaatleri gözetilerek fon paylarının geri alımının durdurulabilmesine de imkân vermektedir.

Dolayısıyla Alman hukukunda dahi geri alınamaz bir iade beyanı ve pay blokajı, bütün koşullardan bağımsız olarak derhâl ve koşulsuz bir nakit alacağı doğduğu anlamına gelmemektedir.

Bu karşılaştırmanın ortaya koyduğu sonuç şudur:

Pay blokajı, iade iradesinin hukuki ve operasyonel sonuçlarını ortaya koyan bir işlem aşaması olabilir; ancak blokajın varlığı ile bedel alacağının kesinleşmesi aynı hukuki mesele değildir.

VI. TEFAS Sisteminde Satış Talimatı, PBLK Statüsü ve Takasın Kesinliği

Türkiye'de yatırım fonu katılma paylarının alım satımı bakımından TEFAS sistemi ve Takasbank uygulama esasları belirleyici önem taşımaktadır.

A. Satış Talimatı ve Payların Bloke Edilmesi

Takasbank Türkiye Elektronik Fon Alım Satım Platformu Uygulama Esasları'nın 20. maddesinin altıncı fıkrası uyarınca, satış talimatı sisteme girildiğinde ilgili müşteri hesabında yeterli fon payı bulunması hâlinde paylar bloke edilerek talimat eşleştirilmektedir.

Dolayısıyla satış talimatının sisteme kabul edilmesi, yeterli payın bulunması ve payların bloke edilmesi arasında operasyonel bağlantı bulunmaktadır.

MKK nezdindeki PBLK kaydı da bu süreçte önem kazanmaktadır.

Ancak PBLK kaydı, tek başına satış bedelinin netleştirildiğini veya yatırımcı hesabına nakit aktarıldığını göstermemektedir.

B. Talimatın İptal Edilebilirliği

Takasbank Uygulama Esasları'nın 18. maddesi, talimat iptallerini özel olarak düzenlemektedir.

Bu kapsamda eşleşmiş talimatlar, belirlenen iptal son saatine kadar ilgili üye tarafından iptal edilebilmektedir.

İptal süresinin dolmasından sonra ise olağan iptal imkânı sona ermektedir.

Bununla birlikte 18. maddenin beşinci fıkrası, iptal süresi geçmiş ancak henüz netleştirmeye konu olmamış bazı talimatların, ilgili üyenin yazılı talebi, fonun kurucu veya operatör üyesinin yazılı onayı ve Takasbank'ın uygun görmesi koşullarıyla iptal edilebilmesini mümkün kılmaktadır.

Bu düzenleme, iptal süresinin geçmesiyle ortaya çıkan geri alınamazlığın mutlak ve istisnasız olmadığını göstermektedir.

Ancak olağan iptal yetkisinin sona ermesi ile istisnai koşullara bağlanmış iptal olanağının birbirinden ayrılması da gerekmektedir.

Bu çerçevede, iptal süresi dolmuş bir talimatın hukuki niteliği değerlendirilirken, yalnızca teorik olarak istisnai iptal olanağının bulunmasına dayanılması yeterli olmayacaktır.

C. Netleştirme ve Takasın Sonuçlandırılması

Takasbank Uygulama Esasları'nın 20 ve 21. maddeleri uyarınca, eşleşmiş ileri valörlü satış talimatları valör tarihine kadar sistemde beklemekte, valör tarihinde geçerli fon payı fiyatı esas alınarak işleme alınmakta ve nakit yükümlülükleri netleştirilmektedir.

Sonrasında nakit borçlarının kapatılması, fon paylarının aktarılması ve alacak dağıtımı aşamaları gerçekleştirilmektedir.

Bu düzenlemeler birlikte değerlendirildiğinde, TEFAS işlemlerinin aşamalı niteliği açıkça görülmektedir.

Önemli olan, bu aşamaların hangisinin yalnızca teknik bir kayıt oluşturduğu, hangisinin taraflar açısından bağlayıcı işlem sonucu doğurduğu ve hangi noktada SPKn m. 79 korumasının devreye girdiğidir.

VII. PBLK Statüsü Takasın Kesinliği Anlamına Gelir mi?

Bu soruya yalnızca PBLK kaydının varlığından hareketle olumlu yanıt verilmesi hukuken isabetli olmayacaktır.

PBLK, doğrudan takasın kesinliğini değil, fon katılma paylarının bloke edildiği bir hesap durumunu ifade etmektedir.

Ancak bu durum, PBLK statüsünün takasın kesinliği tartışmasında hukuken önemsiz olduğu anlamına da gelmemektedir.

Zira Takasbank uygulama esaslarına göre satış talimatının eşleşmesi ve fon paylarının bloke edilmesi birbiriyle bağlantılı işlem aşamalarıdır.

Bu nedenle PBLK statüsündeki bir yatırımcının hukuki durumu değerlendirilirken aşağıdaki sorular cevaplandırılmalıdır:

• Satış talimatı hangi tarihte ve saatte TEFAS'a iletilmiştir?

• Talimat sistem tarafından kabul edilerek eşleştirilmiş midir?

• Talimata konu fon katılma payları hangi aşamada bloke edilmiştir?

• İptal son saati geçmiş midir?

• Talimatın iptali için herhangi bir işlem gerçekleştirilmiş midir?

• Fon fiyatı belirlenmiş ve netleştirme yapılmış mıdır?

• İşlemin tamamlanamaması yatırımcıdan mı, fonun temerrüdünden veya fiyat açıklamamasından mı kaynaklanmıştır?

Bu hususlar incelenmeden bütün PBLK hesaplarının aynı hukuki durumda bulunduğunun kabul edilmesi, somut işlemlerin farklı aşamalarda olabileceği gerçeğini göz ardı edebilir.

Geri Alınamazlık ile Tamamlanma Arasındaki Ayrım

Sermaye piyasası hukukunda bir talimatın geri alınamaz hâle gelmesi ile takasın tamamlanması birbirinden farklı hukuki sonuçlar doğurabilir.

Avrupa Birliği Takas Kesinliği Direktifi ve Alman hukukundaki düzenlemeler de bu ayrımı kabul etmektedir.

Bu bakımdan “takas tamamlanmamıştır” tespiti, tek başına “talimat hukuken geri alınabilir durumdadır” sonucunu doğurmaz.

Ancak diğer taraftan, talimatın olağan usullerle geri alınamaması da işlemin bütün ekonomik sonuçlarının kesinleştiğini veya yatırımcının mutlaka belirli tutarda muaccel para alacağına sahip olduğunu göstermez.

Bu nedenle doğru hukuki inceleme, iki ayrı soruya cevap aramalıdır:

1. Satış talimatı hangi anda geri alınamaz hâle gelmiştir?

2. Satış bedeline ilişkin alacak hangi anda ve hangi koşullarla doğmuştur?

Bu soruların cevapları her somut işlem bakımından aynı olmayabilir.

VIII. Sermaye Piyasası Kurulunun 22 Ekim 2026 Tarihli Açıklaması

Sermaye Piyasası Kurulu, 22 Ekim 2026 tarihli “Takas Kesinliği ve PBLK Hususlarına İlişkin Basın Duyurusu”nda, TEFAS üzerinden verilen her satış talimatının kendiliğinden tamamlanmış bir takas işlemi olarak değerlendirilemeyeceğini açıklamıştır.

Kurul, özellikle satış talimatının verilmesinin veya PBLK kaydının bulunmasının tek başına takas sürecinin başladığını göstermediğini; takasın tamamlanması bakımından nakdin yatırımcı hesabına aktarılması ile fon payı sahipliği kaydının sona ermesini esas aldığını belirtmiştir.

Bu yaklaşım, henüz tamamlanmamış satış işlemlerine konu fon katılma paylarının tasfiye rejimine tabi tutulması gerektiği görüşüne dayanmaktadır.

Kurulun açıklaması, henüz sonuçlandırılmamış talimatlarla tamamlanmış işlemler arasında ayrım yapılması gerektiğini ortaya koyması bakımından önemlidir.

Bununla birlikte bu yaklaşımın, SPKn m. 79'da yer alan takas talimatlarının korunmasına ilişkin hüküm bakımından ayrıca değerlendirilmesi gerekmektedir.

Çünkü takasın tamamlanma anı ile talimatın geri alınamazlık anı aynı hukuki kavram değildir.

Bu noktada karşılaştırmalı hukuktan çıkarılabilecek temel sonuç, işlem kesinliğine ilişkin değerlendirmenin yalnızca nakit aktarımının gerçekleşip gerçekleşmediğine indirgenmemesi gerektiğidir.

IX. 7596 Sayılı Kanun'un PBLK Statüsündeki Yatırımcılara Etkisi

22 Ekim 2026 tarihinde kabul edilen ve 27 Ekim 2026 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7596 sayılı Tasfiyesine Karar Verilen Bazı Yatırım Fonları Hakkında Kanun, belirli yatırım fonlarının tasfiyesine ilişkin özel bir hukuki rejim oluşturmuştur.

Kanunun 3. maddesinin beşinci fıkrası, 17 Eylül 2026 tarihi ve öncesinde TEFAS'a iletilmiş olmakla birlikte fonun temerrüdü veya katılma payı fiyatının açıklanmaması nedeniyle gerçekleştirilemeyen talimatlar bakımından, payları bloke edilmiş yatırımcıların fon pay sahibi sıfatıyla tasfiye hükümlerine tabi olacağını düzenlemektedir.

Bu hüküm, PBLK statüsündeki yatırımcıların hukuki durumuna doğrudan etki etmektedir.

Ancak düzenlemenin değerlendirilmesinde iki ayrı hukuki meselenin birbirinden ayrılması gerekir.

A. Kanuni Tasfiye Rejimi

7596 sayılı Kanun, kapsamına giren belirli yatırım fonlarının tasfiyesinde pay sahipliğinin tespitini ve tasfiye bakiyesinden yapılacak ödemeleri özel hükümlere bağlamıştır.

Bu çerçevede kanunun kapsamındaki bloke pay sahipleri de tasfiye hükümlerine tabi tutulmaktadır.

Bununla birlikte düzenlemenin uygulanması, her yatırımcının talimat geçmişinin ve daha önce doğduğu ileri sürülen haklarının somut olarak incelenmesi ihtiyacını ortadan kaldırmamaktadır.

B. Kanunun Geçmişe Etkisi ve Hukuki Güvenlik

7596 sayılı Kanun'un 8. maddesi, düzenlemenin 17 Eylül 2026 tarihinden geçerli olmak üzere yayımı tarihinde yürürlüğe gireceğini öngörmektedir.

Bu düzenleme, kanunun yayımlanmasından önce gerçekleşen işlem ve talimatların hukuki niteliği bakımından tartışma doğurmaktadır.

Özellikle 17 Eylül 2026 tarihinden önce geri alınamaz hâle geldiği ileri sürülen satış talimatlarının, sonradan yürürlüğe giren tasfiye rejimi karşısındaki hukuki durumu ayrıca incelenmelidir.

Buradaki mesele, geçmişe etkili her kanunun kendiliğinden anayasaya aykırı olması değildir.

Asıl değerlendirilmesi gereken, yeni düzenlemenin önceden doğmuş ve hukuken korunmaya değer bir alacak hakkına müdahale edip etmediği, müdahalenin meşru amacının bulunup bulunmadığı ve yatırımcıya yüklenen külfetin ölçülü olup olmadığıdır.

Bu bağlamda Anayasa'nın 2. maddesindeki hukuk devleti ve hukuki güvenlik ilkeleri ile 35. maddesindeki mülkiyet hakkı koruması önem kazanmaktadır.

Ancak önceden kazanılmış bir para alacağının varlığı henüz ortaya konulamamışsa, bu iddia yalnızca PBLK kaydına dayanılarak ileri sürülemez.

X. Mukayeseli Hukuk Bakımından Değerlendirme

Türk, Alman ve Avrupa Birliği hukukundaki düzenlemeler birlikte ele alındığında üç temel sonuca ulaşılmaktadır.

1. Talimatın kesinliği ile takasın tamamlanması farklı kavramlardır.

Avrupa Birliği Takas Kesinliği Direktifi'nin 3 ve 5. maddeleri, transfer emirlerinin korunmasını ve geri alınamaz hâle gelmesini ayrıca düzenlemektedir.

Alman hukukundaki takas sistemi düzenlemeleri de sisteme giriş ve geri alınamazlık anlarının belirlenmesine önem vermektedir.

Bu nedenle takasın kesinliği ilkesi yalnızca sonuçlandırılmış işlemleri ifade eden dar bir kavram olarak ele alınmamalıdır.

2. Pay blokajı hukuken önemli olmakla birlikte tek başına alacak hakkının kesinleştiğini göstermez.

Alman KAGB § 98/1a hükmü, belirli koşullarla geri alınamaz iade beyanına konu payların fiilî iadeye kadar bloke edilmesini öngörmektedir.

Bununla birlikte Alman hukukunda olağanüstü durumlarda fon paylarının geri alımının durdurulabilmesi de mümkündür.

Bu nedenle blokajın varlığı ile derhâl ifa edilebilir bir nakit alacağının varlığı birbirine karıştırılmamalıdır.

3. PBLK statüsündeki yatırımcıların hukuki durumu işlem geçmişine göre incelenmelidir.

TEFAS sisteminde satış talimatının verilmesi, eşleşmesi, payların bloke edilmesi, iptal süresinin dolması, fiyatın belirlenmesi ve nakit netleştirmesi birbirini izleyen fakat aynı hukuki etkiye sahip olmayan aşamalardır.

Bu aşamaların tamamını veya bir kısmını gerçekleştirmiş yatırımcıların durumları arasında hukuken anlamlı farklılıklar bulunabilir.

Dolayısıyla PBLK kaydının tek başına kesinleşmiş takas olarak kabul edilmesi kadar, bu kayıtla bağlantılı işlem aşamalarının hiçbir hukuki koruma doğurmadığının peşinen kabul edilmesi de yeterli bir değerlendirme olmayacaktır.

XI. Sonuç

Takasın kesinliği ilkesi, modern finans hukukunun temel kurumlarından biridir. Bu ilke, finansal işlemlerin belirli aşamalardan sonra hukuki belirlilik kazanmasını ve sistem katılımcılarının bu işlemlerin sonuçlarına güvenebilmesini amaçlamaktadır.

Türk hukukunda 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nun 79. maddesiyle düzenlenen takasın kesinliği, Avrupa Birliği hukukunda 98/26/EC sayılı Direktif, Alman hukukunda ise KWG ve InsO hükümleriyle koruma altına alınmıştır.

Mukayeseli hukuk incelemesi, özellikle üç hususu ortaya koymaktadır:

Birincisi, transfer emrinin geri alınamaz hâle gelmesi, takas ve mutabakat işlemlerinin fiilen tamamlanmasından farklı bir hukuki aşama olabilir.

İkincisi, fon paylarının bloke edilmesi ve satış talimatının olağan usullerle iptal edilememesi, işlemin belirli bir hukuki aşamaya ulaştığını gösterebilmekle birlikte, her durumda kesinleşmiş bir nakit alacağı bulunduğu anlamına gelmez.

Üçüncüsü, PBLK statüsündeki yatırımcıların haklarının değerlendirilmesinde yalnızca hesap statüsünün değil; satış talimatının tarihi, eşleşmesi, iptal edilebilirliği, fiyatının belirlenmesi ve netleştirme aşaması gibi bütün işlem kayıtlarının incelenmesi gerekmektedir.

7596 sayılı Kanun'un getirdiği özel tasfiye rejimi de bu tartışmayı ortadan kaldırmamakta; özellikle daha önce doğduğu ileri sürülen haklar bakımından hukuki güvenlik, mülkiyet hakkı ve ölçülülük ilkelerinin değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır.

Sonuç itibarıyla PBLK, tek başına takasın kesinliği anlamına gelmemektedir. Ancak ilgili satış talimatının geri alınamazlık aşamasına ulaşıp ulaşmadığının ve bu aşamanın hangi hakları doğurduğunun tespitinde önemli bir delil niteliği taşıyabilir.

Takasın kesinliği ilkesinin gerçek anlamda uygulanabilmesi, tamamlanmamış işlemler ile hukuken geri alınamaz hâle gelmiş talimatların birbirinden ayrılmasına bağlıdır.

Bu nedenle fon tasfiyesi uyuşmazlıklarında yapılacak incelemenin, hesap statüsünü esas alan genel bir sınıflandırmanın ötesine geçerek her yatırımcının işlem geçmişini ve hukuki durumunu somut biçimde ortaya koyması gerekmektedir.

Başlıca Hukuki Kaynaklar

1. 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu, m. 79.

2. 7596 sayılı Tasfiyesine Karar Verilen Bazı Yatırım Fonları Hakkında Kanun, m. 3/5 ve m. 8.

3. 98/26/EC sayılı Avrupa Birliği Settlement Finality Directive, m. 3 ve m. 5.

4. 909/2014 sayılı Avrupa Birliği Tüzüğü, m. 39.

5. Alman Kreditwesengesetz (KWG), § 1/16 ve § 24b.

6. Alman Insolvenzordnung (InsO), § 96/2 ve § 116.

7. Alman Kapitalanlagegesetzbuch (KAGB), § 98.

8. Deutsche Bundesbank, TARGET2-Securities Assessment Against the Principles for Financial Market Infrastructures, Şubat 2023.

9. Takasbank, Türkiye Elektronik Fon Alım Satım Platformu Uygulama Esasları, m. 18, 20 ve 21.

10. Sermaye Piyasası Kurulu, Takas Kesinliği ve PBLK Hususlarına İlişkin Basın Duyurusu, 22.10.2026.

Bu çalışma, 2 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükteki düzenlemeler ve ulaşılabilen resmî kaynaklar esas alınarak hazırlanmış genel nitelikte bir hukuki incelemedir. Somut uyuşmazlıklarda işlem kayıtları ve ilgili fonun hukuki koşulları ayrıca değerlendirilmelidir.